Dingotheek

Een mens verzamelt gerief, niet te geloven! Gelukkig komen veel spullen bij ons uit de Kringloopwinkel. Puzzels, verkleedkleren, krantenbak, strips, gezelschapsspelletjes, rolschaatsen, kniebeschermers, servies, draagtassen, fietsattributen, scoutshemden, fluohesjes, winterjassen. De schatten die ik daar vind! 

Die schatten breng ik nu gewoon terug. De Kringloopwinkel als uitleendienst: voor een schappelijk bedrag kun je er dingen een tijdje huren. Als een spelotheek, maar dan met meer! veel meer! spullen.

Ik ga zo'n dingotheek daar nog missen. Binnenstappen, rondneuzen, iets ontdekken en denken wat voor een gelukzak ik toch weer ben. Want 'precies wat ik nodig had!' Ik hoop dat tweedehandscircuits ook in Vietnam bestaan, dat geweldige systeem waarin spullen kunnen circuleren.

Hoewel... Omdat het zo makkelijk en betaalbaar is, 'ontleen' ik in de Kringloopwinkel wel erg veel. Ik neem mij voor om in Vietnam niet teveel te verzamelen. Toen ik in de Brugse Poort een zoveelste lading binnenbracht, kreeg ik van de man in het depot een kadertje cadeau. Een dankactie of zoiets.


Grappige herinnering aan mijn goed voornemen. Ik neem het mee.
              

Fair wear Friday: pluizige konijntjes

Dat van die konijnen wist ik niet. Dus zocht en vond ik een filmpje. Geluid aan. Op de 37ste seconde weer weg geklikt. Ik kan er niet tegen, ga het hier dus ook niet weergeven. Als U wil weten hoe die lekker warme angoratrui gemaakt wordt, tik op Youtube Angora Rabbit Fur Cruelty in...

Van alle andere miserie in de modewereld was ik wel al op de hoogte. U ook, denk ik. Toch hakt het artikel van De Correspondent er nog stevig in. Emy Demkes lijst de gruwel pijnlijk netjes op. Als je in haar tekst ook nog eens over de blokjes extra informatie schuift ...

Gelukkig schrijft ze na zoveel ellende plots: 'Zowel mens als milieu lijdt onder onze continue honger naar kleding. De industrie weet dit ook.' Ze vindt het hoopgevend (en ik ook) dat steeds meer mensen de afgelopen jaren vragen stellen over hun kledingaankopen. 'Vijf euro voor een T-shirt, dat kan toch niet eerlijk zijn?' Die druk op bedrijven begint zijn vruchten af te werpen. 'En laten we wel wezen, deze industrie biedt ook enorm veel kansen; een kans op een eerlijk inkomen voor miljoenen mensen in de armste landen.'

Ik sloot het artikel en dacht: als tijden veranderen, kom dan maar op met al die filmpjes waarin pluizige konijnen vriendelijk geplukt worden. Gelukkig bestaan die ook effectief. En ik weet het wel, dit zijn huisdieren waarvoor de baasjes veel tijd uittrekken, op grote (industriële) schaal is dat minder vanzelfsprekend. Toch zou dat de standaard moeten zijn. Diervriendelijk is niet alleen beter voor die konijnen, maar ook beter voor wie die job moet uitoefenen. We mogen mensen niet vragen om dieren pijn te doen, daar kan niemand echt goed tegen. In het filmpje geeft het baasje het mee als instructie, maar eigenlijk is het gewoon diepmenselijk: You don't wanna cut their skin.  

Volgende keer dat we in de winkel met een angoratrui in onze handen staan toch eens aan denken. Liever iets duurder, maar mét garantie dat het zonder dat vreselijke gekrijs gemaakt is. 

 ********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!

Fair wear Friday: het pashokje

Neen, ik heb in de solden geen kleren gekocht. Niets fairs. Niets tweedehands. Helemaal niets. Gewoon omdat ik niets nodig had. Als dat niet duurzaam is! Dus niets te vertellen? Toch wel, maar die van Charlie hebben het in hun tips voor cleane kleren precies al uitgeschreven...

'Buying is voting. Elke keer opnieuw moet je je bewust zijn van de keuze die je maakt en wat/wie je hiermee steunt. Ik zou mijzelf dus omschrijven als een ‘ethisch bewuste consument’. Deze titel laat de ruimte om iets te beseffen maar er soms toch niet volledig naar te ageren. Ethisch besef is immers iets anders dan ethisch gedrag. (...) Is het gemakkelijk om je steeds te gedragen naar je ethische overtuigingen? Neen! Ik hou van mooie kledij en mijn budget is niet oneindig. Dus soms kom ik in de verleiding om in te gaan op een trend bij een goedkopere keten.'

Herkenbaar. Ik heb ook al met een zomers kleedje aan de kassa staan dromen van vakantie. Maar dat is het voordeel van een wachtrij: tijd om te denken. Wil ik dit kleedje echt? Hoe zomers ook, dat kleedje gaat me geen instant zon of geluk brengen, die dingen kun je nu eenmaal niet kopen. Bovendien, hoe mooi ook, het stofje is gedrenkt in bloed, zweet en tranen. En helaas, reportages over textielarbeiders tonen dat je dat letterlijk moet nemen. 

Met lege handen uit de winkel komen, soms voelt dat goed. Ook in de solden. Geen buit binnen gehaald, maar wel een persoonlijk schouderklopje gescoord. 'Goed bezig,' zeg ik dan net niet luidop tegen mezelf, 'weer eens laten weten dat ik niet mee doe, dat het anders moet.'

Ja, het pashokje is mijn stemhokje. En iets niet kopen, is ook een daad.

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!
      

Fair wear Friday: mijn BH

Nu iedereen op vakantie is en blogberichten veel minder gelezen worden, wil ik het wel eens over mijn borsten hebben. Zonder prentje, hoor. Wat denkt U wel?

Ik heb maat 3. Geen combinatie met A, B, C, D, E. Gewoon drie. Zo makkelijk is het in het pashokje van La Fille d'O. Uit de collectie mooie bh's die perfect zitten en lang meegaan, draag ik het liefst de minst doorzichtige exemplaren.

Omdat ze zo ingenieus in elkaar zitten, zijn die bh's ook behoorlijk prijzig. Bovendien komt 70% van het materiaal uit België komt en krijgen de naaister van hier een volwaardig loon. Maar omdat ik niet zoveel geld uitgeef aan kleren (de laatste nieuwe stukken zijn steevast tweedehands) en vooral - ik herhaal - omdat die bh's zo goed zitten en ook nog eens mooi en eerlijk en duurzaam zijn, betaal ik daar graag voor.

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!
    

Fair wear Friday: het limoeneffect

Ha! Nu denkt U natuurlijk dat ik het in de reeks over eerlijke kleren ga hebben over medewerkers die worden uitgeperst als een limoen. Geen zorgen, daar ga ik niet over uitweiden. Maar het gebeurt dus wel. Daarom dat ik tegenwoordig alleen nog maar fair en tweedehands koop.

En kijk. In de leuke smalle steegjes van Barcelona bestaan nog winkeltjes die lokaal produceren. Ik kocht er een ritsrokje van William Nunes de Azevedo. Een uniek stuk, handgemaakt in de mediterraanse zon.

Mijn exemplaar zit er niet meer tussen. Blauw met wit hangt nu in mijn kast. En wat dat limoeneffect dan wel is? Kijk hier eens, hoe de rits zo'n rokje van je benen pelt.

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!
      

Fair wear Friday: zo goedkoop

Een rokje voor 3 euro, een truitje voor 2 euro. Zo voelt dat dus in de Primark!

In de Kringloopwinkel stapel ik stuk na stuk op mijn arm. Maximum vijf mag ik uitproberen in het pashok, veel te weinig. Want wat ik daar allemaal vind! Kleedjes, truitjes, rokjes, T-shirts, broeken, sjaals, een jas. Achttien euro aan de kassa en ik heb een hele wasmand nieuwe kleren mee.

Ik spring regelmatig eens binnen, vind altijd wel iets. Als ik een complimentje voor mijn outfit krijg en even naar beneden kijk, merk ik steeds vaker dat die helemaal tweedehands is.

Dan beklemtoon ik dat natuurlijk nog eens extra. 'Uit de Kringloopwinkel. Wat ik daar allemaal vind!' Ja, ik maak graag reclame voor het Primark gevoel. Dat steeds meer mensen daar -tig stukken inslaan. 'Zo goedkoop! Kom, ik neem nog een extra T-shirtje mee.'

Maar dan in de Kringloopwinkel, ver weg van Primark en consoorten.

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!
      

Fair wear Friday: morgen revolutie!

Ik weet het, door die Fear wear Friday-reeks lijkt het wel dat ik in mijn kast niet anders hangen heb dan schone, eerlijke kleren. Dat is natuurlijk niet waar. Ik draag T-shirts van toen ik nog naar H&M ging, oude vervuilende jeansbroeken, schoenen die niet verantwoord zijn maar nog heel lang moeten meegaan.

Dat is misschien niet eens zo erg. Morgen trek ik dat T-shirtje van H&M aan. Binnenste buiten. Daar neem ik dan een foto van, zet het op hun online kanalen en vraag hen: 'Wie heeft dat T-shirtje eigenlijk gemaakt?' Wat ik al niet overheb voor de Fashion Revolution!

* Weet je nog, zo rond deze tijd vorig jaar? Toen je zo hard bezig was Gent te bewegen richting schone kleren? En dat we toen allemaal onze kleren binnenste buiten draaiden? Wij met ons gezin, je collega's, de schepen, burgemeester Termont? Morgen is het weer zover. En ook al trek jij #fashrev-gent niet meer, we hebben je hier toch nodig met je kleren binnenste buiten. Dus pak dat vliegtuig en kom als de bliksem terug naar huis. *

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!

Fair wear Friday: speelkleren

Het idee stamt uit mijn scoutsverleden. Op kamp neem je niet je mooiste kleren mee, maar kleren die vuil kunnen worden. Kleren die mogen verkleuren in de zon. Die brandsporen, modderbaden, verfspatten en mosvegen verdragen. Kleren die niet per se het kamp moeten overleven. Speelkleren dus.

Nog steeds als ik op reis ga, pak ik speelkleren in. Kleren die al wat afgedragen zijn, zo kan ik ongestoord de kinderen spaghetti over me heen laten morsen, op een stoeprand gaan zitten omdat de wachtrij voor het museum te lang is, tijdens een boswandeling aan een tak blijven haperen, in het gras gaan liggen, een snel smeltend ijsje overnemen, ... U snapt het wel.

Volgens Allerliefste is dat niet helemaal logisch. Op reis kom je nog eens op de foto! Dan wil je er toch goed uitzien? Daarom probeer ik van die speelkleren af te stappen en al eens iets moois in de valies te steken. Met een klein hartje. Want wat als ik dat favoriete rokje niet meer kan dragen in het dagelijkse leven? Wat als die ene T-shirt die overal bij past onherroepelijke schade oploopt? Want ook dat is duurzaam: zorg dragen voor je kleren zodat ze zo lang mogelijk meegaan en je niets nieuws hoeft te kopen.

Sinds kort heb ik er iets op gevonden. Kleren die langzaam opschuiven naar de categorie speelkleren, geef ik een tweede leven. Ze worden weer mooi, komen terug in vorm en tegelijk is het niet zo heel erg als het op reis onder de vlekken zonnecrème komt te zitten.

Neem nu dat recykleren van T-shirt naar topje. Op Pinterest staan tal van voorbeelden en ik heb inderdaad nogal wat T-shirts waarvan de stof aan de schouders te dun en vormeloos wordt, terwijl de rest nog goed zit. Als verknipt topje daarentegen dienen die oude T-shirts perfect. Daarmee kan ik op reis zelfs redelijk stijlvol buitenkomen, beter dan in mijn speelkleren alleszins.

En ongelooflijk, op 10 minuten is dat klaar! Dus kon er voor de dochter ook nog eentje af.

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!

Fair wear Friday: die GRMBL! knielappen

Geertrui's naaimachine onderging hetzelfde lot als de mijne. Van de belofte rokjes te mogen produceren, opwaaiende kleedjes en vrolijke hemdjes, blijft niet veel meer over. Als ik al aan naaien toekom, is het puur verstelwerk.

Reden? Ik heb een jongen in huis. En een jongen speelt op de grond. En op de grond verslijten broeken razendsnel.

Oplossing? Broeken inkorten of knielappen naaien. Omdat Lukas al genoeg korte broeken heeft - eigen ingekorte broeken en restanten die hij afdraagt van grote jongens, lange broeken worden nu eenmaal niet doorgegeven - zat er onlangs niets anders op dan knielappen naaien.

Dat is miserie tot en met. Als je de broekspijp niet dicht wilt stikken, moet je dat smalle pijpje over de basis van je naaimachine trekken. Daarna kun je alleen nog maar dwars stikken. De pijp in de andere richting proberen draaien lukt gewoonweg niet. Onlangs heb ik er iets op gevonden. Wacht, ik zoom even in.

Ook al kun je de meeste knielappen er volgens de instructies gewoon opstrijken, dat is niet voldoende. Als de knieën al na een week versleten zijn, dan toch zeker de lijm waarmee dat lapje moet blijven hangen? Het moét dus gestikt worden. Ik doe dat dwars. Vele rijen naast elkaar. Zodat het stevig vast zit. Geleerd van internet.

Deze zag ik ook op internet: benut dat gat, maak er iets leuks van! Een monster, bijvoorbeeld. Jana knipte tanden en ogen. Lukas was er blij mee. Maar eigenlijk is het een heel slecht idee. Of denkt U dat wit vilt lang standhoudt wanneer het over de tegels van de speelplaats schuurt?

Neen, natuurlijk. Ziehier de knielappen die ik ongeveer een maand geleden naaide. Hoe dat verslijt, zeg. De strijklijm is al losgekomen, gelukkig werkt dat parallel stikken wonderwel. Contrasterende kleuren, zo lijkt het nog een beetje cool: alsof die knielappen net de bedoeling zijn.

Versta me niet verkeerd. Ik ben voor verstellen. Duurzaamheid betekent immers ook zorgen dat je kleren zo lang mogelijk mee gaan. Toch hoop ik dat het snel kortebroekenweer wordt. Dan kan ik eindelijk terug echte kleren naaien. Of buiten een boek lezen in de zon. 

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!

Fair wear Friday: voor 8 dollar

Grist, een Amerikaanse non-profitorganisatie, ging kleren shoppen bij het fictieve Borever bunty bun. Daar hing een T-shirt van 8 dollar. Waarom zou je dat NIET kopen?!

Het leverde een grappig maar krachtig filmpje op, over de uitwassen van fast fashion. Op het einde vijf tips die hier staan opgelijst. Alleen nummer 3 zou nog aangevuld kunnen worden. Nu staat er 'investeer in kwaliteit, zodat jouw kleren er na drie keer nog op en top uitzien'.

'Speur of vraag naar fair trade kenmerken,' mag er van mij nog bij. Maar hé, als de vijf tips van Grist navolging krijgen, is het ook al heel wat.

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!

Fair wear Friday: Safia Minney

Verontwaardiging, er wordt soms wat meewarig over gedaan. Maar als het een passie wordt is het een bijzonder krachtige motivatie voor sommigen. Fashionistas, daar wordt soms ook wat meewarig over gedaan. Maar met hun passie hebben zij/hij/x wel degelijk een krachtig wapen in de hand.

Safia Minney houdt het midden tussen verontwaardiging, passie en fashion. Dat interesseert mijn Ellen wel, dus verkondigde ze aan wie het horen wilde dat ze 8 maart zou gaan luisteren. Maar omdat wij van Gent Fair Trade Safia Minney dinsdag tot in een volle Vooruit brachten, mocht ik in haar plaats. Met de belofte dat ik hier als gastblogger verslag zou doen. Bij deze.

Saf (je belandt nogal snel in de categorie 'vrienden' bij haar) kroop van achter het spreekgestoelte om haar verhaal te doen: 'I am a bit tiny so you wouldn't see me otherwise.' Vol zelfrelativering maar evengoed vol vuur vertelde ze hoe ze van ethische consument met People Tree naar ethische ondernemer vervelde. Hoe ze daarin heel wat modegoeroes en ander 'schoon volk' mee kreeg door niet ethiek maar juist kwaliteit als voornaamste argument te gebruiken. Hoe nu steeds meer mensen het ethische argument meenemen in beslissingen. Maar evengoed hoe boos ze wordt van consumenten die mordicus voor goedkoop gaan als ze de middelen hebben om voor eerlijk en kwalitatief te kiezen.

Het meest choquerende cijfer uit de presentatie was niet het aantal kinderen of het absurd lage loon in de productie van kleren. Wel dat liefst 71% van CEO's van Britse bedrijven ervan uitgaan dat in hun productieketens moderne slavernij te vinden is. (En daarop reageren met een diepe zucht.)

Safia Minney toont met People Tree (in Gent hier en daar verkrijgbaar) dat het wel degelijk eerlijk kan, maar dat het evengoed heel moeilijk is tegen de stroom in te gaan.

Haar verhaal is krachtig en inspirerend. Uiteraard kan niet iedereen een succesvol bedrijf op poten zetten. Maar Safia Minney is meer dan een verkoopster, zoals wij met z'n allen meer moeten zijn dan kopers. Haar oproep om ook in het stemhokje te denken over ethiek en arbeidsrechten, haar smeekbede om wetten die multinationals dwingen tot respect voor mensenrechten en arbeidsrechten, ... Daar krijg ik het warmer van dan van mooie kleren.

In de Vooruit zaten waarschijnlijk nog meer mensen als ik: fashionist(a)s tegen wil en dank. Niet bijzonder geboeid door mode maar wel verontwaardigd over zoveel uitbuiting en moderne slavernij in de producten die we kopen. Boos ook om zoveel onverschilligheid bij consumenten, bedrijven, politici. Maar vooral gemotiveerd om er iets aan te veranderen.

De voornaamste conclusies voor mij?

1. Het is niet de schuld van de individuele consument dat er oneerlijke kleren in de winkels hangen - daarvoor moeten bedrijven en politici hun verantwoordelijkheid opnemen.
2. Pioniers die eerlijke kledij ontwikkelen of verkopen verdienen veel steun en aanmoediging. Zij kiezen de moeilijkste weg.
3. Bewuste consumenten kopen vrij weinig, zij zouden meer kunnen doen dan kopen: ze moeten steeds vaker vragen stellen aan bedrijven of aan parlementen zodat het écht verandert. 
4. Er zijn veel mensen op zoek naar eerlijke kleding.
5. Dat zijn vooral vrouwen.
6. Dat is niet erg, want eerlijk ... Naar wie luisteren mannen als het over kleren gaat?

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!

Vandaag haalde ik voor die reeks een gastblogger in huis: Allerliefste is expert ter zake. Samen met zijn collega's haalde hij Safia Minney naar Gent. Naar aanleiding van die memorabele avond publiceerde MO* een interview met haar, Charlie Magazine bracht dit portret en Knack dit stuk.

Fair wear Friday: swishing

'Ik zou dan naar die swishing gaan. Goed?'
'Mmmm,' knikt hij. Zijn gedachten ergens anders.
'Dus gij vindt dat normaal, dat ik swishing zeg en dat gij dat begrijpt?'
'Ja. Hoezo?'
'Ik denk dat maar weinig mannen spontaan weten wat dat is. Volgens mij zijt gij een uitzondering. Ge kent het omdat ge zoveel met fair trade bezig zijt.'

Hij was meteen alert. Deed terstond een rondvraag bij zijn klim makkers.

Een aantal conclusies: 1) Spijtig voor hem, maar ik heb vaak gelijk. 2) Allerliefste is helemaal hip en mee. 3) Dat van die eco-fashionistas is misschien een beetje overdreven. In de kledingrekken van het buurtcentrum hingen alle mogelijke stijlen. Chique, alternatief, fancy, trashy of gewoon-heel-draagbaar. Tussen de kledingrekken liepen alle mogelijke vrouwen. Jong en oud, hip en doorsnee vrouwen-van-elke-dag. 

Ik leverde voornamelijk kleedjes in. Kreeg in ruil daarvoor 27 punten waarmee ik twee jeansbroeken, een T-shirt, een topje en een gilet "kocht". Nu hoor ik U denken: wie ruilt nu haar eigen propere kleedjes voor afgewassen denim?

Ik dus. Ik heb in mijn kast liever basisstukken die ik werkelijk draag dan feestelijke misfits die daar alleen maar hangen omdat ik ze 'ooit' nog wel eens zal aantrekken. U weet al dat dat er in praktijk meestal niet van komt. Bovendien, mijn goed voornemen is om nooit meer een jeans te kopen. Omdat mijn derrière dat niet echt toelaat. Maar ook omdat jeans - en ik parafraseer - samen met bont zowat het meest schadelijke kledingstuk is dat we kunnen aantrekken. Da's een dilemma, want jeans voelt comfortabel en kan tegen een stootje. Voor sommige buitenactiviteiten gaat er niets boven. Daarom ben ik blij als ik een tweedehands exemplaar kan scoren.

Ik sloeg dus wel degelijk mijn slag bij de swishing. Wijs ook om de buurvrouwen, die ik anders alleen maar ken van de momenten waarop ze hun hond uitlaten, met een totaal nieuwe outfit uit het pashok te zien komen. Het is verbazingwekkend hoe snel je onbekenden leert kennen door iets zo oppervlakkigs als kledij. Alleen al daarom doe ik het volgende seizoen waarschijnlijk weer mee met de kledingruil van het buurtcentrum.

Ik heb trouwens nog punten over.

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!

Fair wear Friday: een goed woordje

Ik ben niet helemaal zeker of dit bericht wel in Fair wear Friday past. 't Gaat over een boetiekske in Gent. Het is vreemd, ik ga doorgaans niet naar ketens, maar kleinere winkels voelen ook niet altijd comfortabel. Het personeel daar wil vaak net iets te graag helpen, als de druk om te kopen te hoog wordt, loop ik weg. Zomaar blijven rondneuzen lukt mij zelden.

Bij Seraphine kan het gelukkig wel. Al moet ik toegeven dat ik toch vaak met een buit buiten ga. Omdat veel dingen er zo mooi zijn. Neem nu die twee Y-kleedjes die ik multifunctioneel kan inzetten. Van het werk rechtstreeks naar een vrolijk feestje. Zie hoe vlot: tule eronder, klaar.

Zo instant transformeren is een droom voor moderne stadsprinsessen als ik. Alleen was ik ten tijde van de aankoop nog niet zo plichtbewust met fair bezig. Y-dress is een klein(?) Brussels(?) merk, zonder ronkende verklaringen over eventuele duurzaamheid. (En klein is niet per definitie verantwoord.) Elke vrouw die kirt bij mijn kleedje, stuur ik door naar Seraphine, maar ik zou dat nog enthousiaster doen als ik zeker wist dat Y-dress oké is.

Idem dito voor de complimenten bij mijn jas. Er is duidelijk grote vraag naar regenjassen die én waterdicht én mooi zijn. Elegant op de fiets en in het bos, boven een broek en een rok. Zelfs mannen vragen mij daarnaar. Of er ook een versie voor hen is en waar ze die kunnen kopen? Ik vrees dat Ilse Jacobsen alleen voor vrouwen ontwerpt. Ondertussen lopen op school al vijf moeders rond met dezelfde jas / andere kleur. Opnieuw: ik zou nog enthousiaster doorverwijzen als ik wist dat Ilse Jacobsen het fair doet.

Een betrouwbaar merk is Jacobsen in ieder geval wel. Toen mijn rits vroegtijdig kapot was, onderhandelde mevrouw Seraphine met het atelier over een nieuw exemplaar. Nu heb ik in plaats van dieselblauw eentje in marineblauw. Ook mooi.

Maar wat ik nog het allerbeste vind van mevrouw Seraphine: zij suggereert haar leveranciers mogelijke verbeteringen. Zo ijvert ze bij Jacobsen al jaren voor ritsen die vernieuwd kunnen worden zonder de hele jas te vervangen. Volgend jaar zou het inderdaad zover zijn. Daarom vond ik dit bericht toch onder Fair wear Friday vallen. De merken bij Seraphine zijn zonder twijfel mooi en kwaliteitsvol, misschien soms ook fair maar dat weet ik dus niet. 't Is die queeste naar duurzaamheid, die verdient een goed woordje.

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!

Fair wear Friday: sjakossen

Regenbroek. Een brood. Een trui. Soms twee truien. Bij momenten mijn fototoestel. En dan nog alle andere dingen die een vrouw standaard meeneemt. Sleutels. Telefoon. Lippenbalsem. Zakdoeken. Agenda. Pen.

Ik heb het hier al over rokken, kleedjes, broeken en bovenstukken gehad. Over mijn stijl, die van de kinderen, van de man én de opa. Over juwelen en sjaals. Wat ontbreekt nog in het lijstje? Juist! Onderbroeken, schoenen en sjakossen.

Dat stelt mij voor een dilemma. Over mijn onderbroeken wil ik het hier liever niet hebben. Mijn meest faire schoenen zijn bij de schoenmaker. De rits moet hersteld. En een echte sjakos heb ik niet. De regenbroek van hierboven? Het brood? De trui? Het fototoestel? Om maar te zwijgen van al de rest? Dat moet allemaal mee op de fiets... in een fietstas.

Maar zelfs als ik niet dagelijks zou fietsen: een sjakossenmadam ben ik niet. Ik zou er nooit een maandloon aan kunnen geven, kan het woord sacoche niet eens goed uitspreken. En toch. Als ik voor geen geld een mooi tweedehands exemplaar zie, zwicht ik. 'Zou mij wel staan op een feestje,' denk ik dan.

1, 3 & 4. Kocht ik stuk voor stuk bij T2 in Gent.
2. De eerste handtas van mijn grootmoeder. Dingen doorgeven is ook duurzaam, toch?

Mijn vier sjakossen staan echter helemaal los van de realiteit. Die is namelijk dat ik ook op feestjes met mijn fietstas durf te arriveren. Want een regenbroek krijg ik niet kwijt in nummer 1 tot 4. Wat dus nog op mijn verlanglijstje staat:



Het kan op de fiets en er kan precies veel in. En dan die naam! En al die andere namen. Dat ik tegen Allerliefste zou zeggen: ik ga morgen met Carolus vergaderen in Amsterdam, ik neem Jamie mee naar het festival en ik ga met Victor op weekend. Aaargh, net nu ik met Bob in de winkel sta, ben ik mijn boodschappenlijstje bij Rémy vergeten.

Ha! Ik had deze post op vrijdag Freitag moeten noemen. Zoveel reclame dat ik hier aan het maken ben voor hun tassen. Recyclage: gemaakt uit vrachtwagenzeil. Duurzaam: ijzersterk en waterdicht. Maar ook duurzaam: het prepareren, wassen (met regenwater) en snijden gebeurt in Zwitserland, het naaien van die vellen - dikker dan leer - gebeurt door partners in Zwitserland, Tsjechië, Bulgarije, Frankrijk, Portugal en Tunesië. Outsourcing dus, maar niet naar de klassieke lageloonlanden. Mooi: in de reference collectie zie je niet eens dat het vrachtwagenzeil is. In alle andere gevallen heb je een uniek design. En grappig: zelfs in hun communicatie. Kijk maar naar dit filmpje over de voorbereiding. En hier met een zwijntje!

Zo'n sjakos die fair is én gerecycleerd én mooi én gevoel voor humor heeft, die wil ik wel.

********************

Omdat het Week van de Fair Trade is, doen nog een heleboel andere bloggers mee.

• A girl named Elvis aka Pipi Langkous
• Geertrui met iets zelfgemaakt door een ander
• Gerhilde over Goedvandoen, een faire webwinkel waar ik ook wil bestellen
• Haaike ook met een sjakos!
• Katelijn met haar kind
• Kelly van Ma vie en vert met een hele lijst + verslag van het Mechelse festival
• Lies van Villa Lisa met een mooie sjaal
• Liesbeth van Ontroerend Goed met een scherpe analyse van haar hele outfit
• Mme Zsazsa met een getekende outfit zowaar
• Patricia met een kleedje van Cora Kemperman
• Steffi in gipsy-stijl

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!
      

Een filmbespreking

Morgen alweer vrijdag. Tijd om - in avant première - nog eens van Fair Wear Friday te doen. Oneliners tijdens exclusieve voorstelling vanavond in Gent (naar aanleiding van...):

1. De dingen die je in het leven echt nodig hebt, zijn duur geworden: een huis, opleiding, levensverzekering. Daarom kopen we T-shirts die ons kunnen troosten.
2. Stella McCartney: Het is spannender dan kijken naar de juiste kleur of zoom.  
3. In plaats van twee seizoenen zijn er nu 52 seizoenen per jaar. 
4. Shima uit Bangladesh: Mijn hart breekt om haar te moeten achterlaten, maar ik hoop dat ik mijn dochter een beter leven krijgt en nooit zal moeten naaien in de fabriek.
5. Advertisers want us to see the things we use as the things we use up.
6. Het parcours van een T-shirt in het liefdadigheidscircuit is enorm vervuilend.
7. Livia Firth: Op basis van hun behoefte aan werk, behandelen we hen als slaven.
8. How come in this global world we just ignore other people's life? 

Het laatste kwartier van deze documentaire is hoopvol, met mensen die voor verandering gaan. Het hele uur voordien gaat over de perfectly engineerd nightmare van fast fashion, met de workers trapped inside. En inderdaad zie je een Amerikaanse katoenboerin die het onthutsende systeem achter biologische narcotica uitlegt, leerlooiers die hun geld hoofdzakelijk besteden aan de behandeling van ziektes ten gevolge van chroomoxide in het water, een man in pak die beweert dat mensen in ontwikkelingslanden dit soort jobs nodig hebben, Cambodjaanse kledingwerkers die worden neergeknuppeld omdat ze een leefbaar loon eisen, een naaister die vertelt over de mishandelingen waaraan ze ten prooi viel toen ze een vakbond wilde oprichten, de recordwinst die de mode-industrie boekte amper een jaar naar de ramp in Rana Plaza.

Het is pure Daens, anno 2015. En toch moet U hem ook zien (dat kan daar en daar en binnenkort nog een keer in Studioskoop Gent - en zo blijf je daarvan op de hoogte). Want wat zo sterk is in deze documentaire:

• Milieu en textielarbeiders vormen de twee posten waar nog iets uit te knijpen valt. Dus daar gebeurt het. Leerzaam, die link met het land: de gevolgen daarvan gaan uiteindelijk ook bij ons te voelen zijn. 
• Fast fashion en bijgevolg de geglobaliseerde uitbuiting zijn vooral de laatste twee decennia exponentieel toegenomen. Altijd hoopvol, zo'n historisch perspectief: als het nog niet zo lang bestaat, is het ook nog omkeerbaar. 
• De consument is bepalend, maar zit evengoed vast in het systeem. U en ik, we worden massaal om te tuin geleid. Alle reclameboodschappen zeggen immers maar één ding, dat problemen in ons leven zullen verdwijnen als we dit of dat kopen. En omdat het zo goedkoop is, geloven we ook nog eens dat we heel rijk zijn. (Terwijl kopen ons natuurlijk vooral armer maakt.) Eerlijk, deze boodschap: je kunt iets doen, maar het groter geheel moet ook mee. 

En kijk, in het nieuws zegt een mevrouw die net een T-shirt van 10 euro gekocht heeft dat zoiets eigenlijk niet kan. Ik kan daar cynisch op reageren: waarom koopt die vrouw dan zo'n T-shirt? Maar ook hoopvol: ze stelt zich de vraag. En als iedereen dit soort simpele vragen zou stellen, dan... Wie weet.

Fair wear Friday: the making off

Het komt er niet meer van, faire kleren posten op vrijdag. Voor vandaag maak ik mij er vanaf met een blik achter de schermen.

Ik verklap mijn Allerliefste fotograaf de geheimen van het vrouwendom. Sta diagonaal (nooit frontaal!), met één been naar voren en de handen lichtjes in de zij. Het zijn kleine trucs om alles slanker te laten lijken en eventuele kwabben van de bovenarm te camoufleren. Ik heb ze van vriendinnen geleerd. Kunt U zich de groepsfoto's al voorstellen waarop wij als professionele modellen proberen te poseren? Het is geen zicht. We schieten steeds in de lach, zoals ik hierboven.

Voor alle duidelijkheid: het gilet is tweedehands, de jeans absoluut niet fair.

Dat heb ik de voorbije weken dus geleerd, hoe ingewikkeld het is om kleren fair te produceren. Het is meer dan pakweg bananenplukkers eerlijk betalen. Bij kleren gaat het om de boeren die de grondstof verwerken (vlas, katoen,  wol). Als die een juiste prijs hebben gekregen en zeker kunnen zijn van een constante afname, dan is het kledingstuk fair trade. Maar dan moet die lap stof ook nog eerlijk gemààkt worden: weven, verven, knippen, stikken,... Pas als dat stuk voor stuk gebeurt onder goede werkomstandigheden en voor een correct loon, is het ook nog eens fair wear.

Niet dat ik onmiddellijk nieuwe kleren nodig heb. Dat is het voordeel van een fotoreportage over je eigen kleren: je ziet wat er allemaal in je kast hangt. Daarom heb ik een goed voornemen. Voor een weloverwogen eerlijk kledingstuk wil ik in de toekomst gerust 10 euro meer betalen. En woehoew, er zijn veel mooie eerlijke kleren. Ik wil ze wel allemaal kopen! Maar zo'n gigantisch groot budget heb ik nu ook weer niet. Om nog maar te zwijgen over de ruimte in mijn kleerkast.  

Dus stel ik het volgende voor: ik kom nieuwe faire aankopen zeker nog tonen, maar voorlopig duw ik even de pauzeknop in. Voor deze reeks heb ik alles uit de kast gehaald. Mijn kleren online gegooid, en mijn gedachten. Nu is het even op. Tijd om op vrijdag weer gewoon te bloggen. Akkoord?

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!
       

Fair wear Friday: onoverdraagbaar

Bijna nooit in de wasmand met tweedehandskleren: jongensbroeken. Want nog voor een jongen zijn broek kan ontgroeien, heeft hij de knieën al versleten. Jongensbroeken zijn onoverdraagbaar. Maar goed dat hij de tweede in de rij is en de unisex broeken van zijn oudere zus kan kapot spelen.

Ze gaan mee tot op de laatste draad. Fase 1 met lange pijpen. Die fase begint altijd hoopgevend. Zo'n broek lijkt bij aanvang altijd slijtvast. Tot de stof rond de knieën toch dunner begint te worden. Dan zit er plots razendsnel een grote scheur in. Fase 2 met knielappen. Die ook haast onmiddellijk loslaten en meestal duurder zijn dan de tweedehands broek in kwestie. Fase 3: afgeknipt en omgezoomd tot korte broek.

Ik denk dat zowat alle moeders met zonen die truuc kennen, niets nieuws onder de zon. Maar wat ben ik blij dat er zon is! Tot minstens midden oktober hoop ik dat het korte-broeken-seizoen kan duren. Dat slijt beduidend minder.

(Onoverdraagbare kleren van de zus zijn truitjes met lange mouwen. Die hangen tijdens als dat knutselen in de klei, de lijm, de verf. Vlekken die er niet meer uit gaan.)

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!

#fashrev_gent

Moet ne keer kijken! Het filmpje dat ik op het Fair Fashion Festival hielp draaien. En al die mensen die zich toen met hun kleren binnenste buiten lieten fotograferen. We bestoken ze momenteel met mails om te vragen:

Post uw foto morgen 24 april alstublief op Facebook / Instagram / Twitter. Met de boodschap 'Who made my clothes' @Primark (of H&M of Mango of Benetton of Zara of welk merk je ook draagt) #fashrev_gent #insideout

Ik wil U hetzelfde vragen.

Bij de vorige editie van Fashion Revolution ging het al wereldwijd. Nele deed het toen met haar kinderen en kijk eens tussen deze foto's: de burgemeester van Oxford! studenten van de Universitaria de Ciencia!

Dit jaar hoop ik dat Gent massaal meedoet. Ons aller burgemeester toont hierboven al het goede voorbeeld. Dus komaan, laat U morgen volledig gaan. Tweet en post en doe het: een hashtag kan onze kleren schoner maken. Zij* zullen U dankbaar zijn.

* Deze katoenboeren, gaarders, spinners, wevers, strijkers, naaiers, viltmakers en inpakkers deden in 2014 mee met de Fashion Revolution. Ze werken in faire textielateliers en kunnen daardoor - zoals Roselyn - de schooltoelage van hun kinderen betalen. Als dat nu eens de norm zou kunnen worden...

Fair wear Friday: unisex

Het tweedehandscircuit van kinderkleren, da's alvast een begin.
Wat het volgens mij nog duurzamer zou maken? Meer unisex!

Zelf ben ik opgegroeid tussen meisjes. Mijn twee jongere zussen droegen de kleren waar ik was uitgegroeid. Af en toe kregen ze iets nieuws, een extraatje bovenop de doorgevertjes. Ik weet niet hoe het vroeger in gemengde gezinnen ging, maar kan me niet voorstellen dat een oudere zus dertig jaar geleden niets aan haar jongere broer overliet. Een overgooierke of een rokje met A-lijn niet natuurlijk. Maar broeken, jassen, mutsen, truien - dat was toch allemaal voor meisjes én jongens? In het knalrood, marineblauw, grasgroen of combinaties van die kleuren?

Hoe ik ook zoek, ik vind in de winkelrekken zelden kleren die mijn dochter nadien aan mijn zoon kan doorgeven. Op een jeansbroek staan ofwel hartjes of bloemetjes (want àlle meisjes zijn natuurlijk altijd alleen maar lieflijk). Ofwel zijn er cijfers op gestikt of van die gespen die het een survival-look geven (het is geweten dat élke jongen het leger wil ingaan). Zelfs als er geen stereotype prints of andere accenten gebruikt werden (echt, hoe meisjesachtig kunnen klinknagels in godsnaam zijn?!), kun je aan de pasvorm zien of het voor meisjes dan wel jongens bedoeld is. Aansluitend versus baggy. Ook bij T-shirts zonder tekening of expliciete kleur (raad zelf maar voor wie het roze, de glinsters en de poesjes bedoeld zijn, voor wie de auto's en dino's) zie je het aan de snit.

Een enkele keer lukt het mij. Dan vind ik een meisjesbroek die Lukas nog kan dragen, een jongensjas waar Jana leuk mee staat. Of neem dit groene T-shirtje. Het ging eerst twee seizoenen mee met de dochter, zonder knoopje was het daarna nog goed voor een seizoen zoon. Stel dat Lukas de oudste was geweest, dan kon het ook omgekeerd: bijgeleverd knoopje erop. Beste fabrikant, is dat geen idee?

Maar eigenlijk, beste fabrikant, eigenlijk hoeft U geen knoopjes bij te leveren. Het moet namelijk niet altijd opgedeeld zijn in typisch jongen / typisch meisje. 't Is misschien goed voor de economie, maar verder nergens voor. Dus komaan, een leuk unisex T-shirt ontwerpen, U kunt dat! Of een broek die beide staat, hun benen zijn dezelfde. Jongens hebben ook geen andere vingers dan meisjes, een andere soort wanten is niet nodig. En ze stampen allemaal in de plassen, dezelfde laarzen dienen evengoed. En nu ik toch bezig ben: misschien kunnen ze ook leren fietsen op hetzelfde genderneutrale model?

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!

Fair wear Friday: de kinderen

Er bestaan faire kindermerken, ik weet het. Ik heb ze de voorbije jaren zelfs een aantal keer gekocht. Maar steeds vaker koop ik voor de kinderen tweedehands. Daarvoor heb ik vaste leveranciers. Gemiddeld 1 euro 't stuk, qua stijl en kleuren past alles bij elkaar en ik hoef maar twee keer per jaar een uurtje tijd in de kleerkast van de kinderen te investeren. Ik heb geen zin en geen fut om daar meer energie in te steken. Dus ben ik maar wat content met mijn leveranciers: het gaat gemakkelijk én gezellig. 

De moeder met twee oudere zonen komt met haar wasmand op bezoek. Wanneer Lukas al lang in bed ligt, kletsen wij de avond weg. Tot het steeds later wordt. Dan staat zij op: 'Bekijk eens wat ge van die onderlijvekes, broeken, T-shirts en jassen kunt gebruiken. Mijn wasmand en al wat ge niet nodig hebt, kom ik dan nog wel een keer ophalen.' Een goed excuus voor alweer een avond kletsen. En Lukas is elke volgende ochtend enthousiast. Op donderdag: 'Da's een coole trui van M.! Wiejow!' Op vrijdag: 'Is die broek van M.? Wiejow! Op zaterdag: 'Een T-shirt van M.! Wiejow!' Tot hij alle kleren minstens een keer aan had. Dan vraagt hij: 'Mag ik nog eens dat truitje met die rits van M.? Het is al lang geleden en die was zo leuk.'

Bij de moeder met drie oudere dochters ga ik met Jana op bezoek. Ze wordt dan steevast meegetroond naar de slaapkamers van de grote meisjes, vindt dat heerlijk. Wij installeren ons met drie zolderkoffers in de living, T. vertelt bij elke jurk, broek en bloes, bij elk shortje, badpak of klimschoentje het bijhorende verhaal. 'Dat heeft mijn oudste nog gedragen op haar groeifeest.' En 'Oh, dat was die keer in Frankrijk dat het kouder was dan gedacht. Echt, die trui is lekker warm.' Als ze weer naar beneden komt, vult Jana mijn selectie aan met nóg meer kleren die ze mooi vindt. Versta: al de rest. Want alles van die drie meisjes is voor haar even prachtig.    

Ik heb dat graag, dat mijn kinderen groeien in de kleren en verhalen van anderen.

********************

Dit bericht past in een reeks over faire kleren. Op vrijdag ga ik (soms!) in mijn kleerkast op zoek naar broeken, rokken, bloesjes, kleedjes, schoenen, ondergoed en kousen die eerlijk gemaakt zijn. Dat wil zeggen: kleren die de katoenboeren én de textielarbeiders in goede werkomstandigheden konden maken en waarvoor ze een deftig loon kregen. Daarom. 
Zin om mee te doen met Fair wear Friday? Mail Lies!