Richtingaanwijzers voor de keukengoden

Zijn collega's staan erop, elk jaar opnieuw, dat de coördinator zich tot de keukengoden richt.

Ondertussen is het alleen nog maar voor de vorm dat Allerliefste eerst wat tegenstribbelt. Want hij weet dat hij er uiteindelijk toch aan moet geloven. Pun intended. 'Zouden gebed en offergaven niet beter door één van jullie geleid worden?' probeert hij nog. 'Door iemand met (de juiste) religie?' 

Dat tegenstribbelen doet hij uit respect. Stel dat het hier in Vietnam effectief werkt, dan wil hij de rituelen misschien toch liever niet met zijn ketterij bezoedelen. Voor de collega's telt dat argument niet. Het moet en zal de coördinator zijn. 

En ze nemen hun telefoon om op te zoeken hoe dat nu weer moest, dat bidden. En ze gniffelen en maken filmpjes van hun coördinator die alle stappen doorloopt. Dat probeert hij dan zo goed mogelijk, ook weer uit respect.

Eerst moet hij de datum van vandaag zeggen en de precieze locatie opgeven. Dat hoeft niet vertaald te worden, dat kan Allerliefste in het Vietnamees. 

Daarna volgen een paar vaste formuleringen. Allerliefste omschrijft wat er geofferd wordt en vraagt in ruil om bescherming, geluk en voorspoed in het komende jaar. Een Vietnamese collega vertaalt richting hemel.

Zelf wil ik met de goden ook graag een deal sluiten. En zoals kinderen voor alle zekerheid in hun brief naar de Sint of Kerstman ook nog eens hun adres insluiten, speel ik hier het liefste ook op veilig.  

*** Lieve keukengoden, wilt U samen voor het kantoor en ook voor ons gezin zorgen? Thuis hebben we geen adres, maar meestal bevinden we ons ergens op een van de onderstaande kaarten.

Dank u wel. ***

-4 en -3: dag van de grote aankopen

Nog maar drie tot vier dagen te gaan voor Tê't, tijd om de laatste voorraden in te slaan.

In werkelijkheid zijn ze al een paar weken bezig met nieuwe huisraad kopen. En mooie nieuwe kleren. Zonder kun je het nieuwe jaar niet goed starten. Net zoals de Vietnamezen het nieuwe jaar niet willen beginnen met een huis vol oud vuil, willen ze straks geen kleren dragen waar nog een oud, slecht lot aan zou kunnen hangen.

In kraampjes langs de straat, in vaste winkels en grote supermarkten - overal heerst een enorme drukte. Hele families steken zich in het nieuw. De kinderen krijgen blinkende schoenen, de meisjes gouden rokken, de jongens geborduurde vestjes, de vrouwen een mooie ao dai. Er wordt gegraaid, gepast, gewikt en geboden. Denk solden, maar dan zonder korting.

Een andere jacht is die op de juiste ingrediënten. Dat gebeurt echt op de 28ste en 29ste dag van de laatste maanmaand. Of toch zo dicht mogelijk bij het moment waarop de lokale markt voor drie dagen sluit. (Mijn groentenmadam werkt een heel jaar door, zeven dagen op zeven. Alleen tijdens die drie collectieve feestdagen voor Tê't neemt ze verlof. Drie dagen, op een heel jaar!)

Het gewone eten in Vietnam is dagvers, komt bijna per maaltijd rechtstreeks van de markt. Maar tijdens Tê't kan dat dus niet. Verse kruiden, vis en vlees, groenten en fruit zijn immers niet te verkrijgen. Daarom dat het eten tijdens Tê't zo anders dan anders is. Het moet een paar dagen meegaan, en traditioneel waren er natuurlijk geen koelkasten om eten te bewaren.

De enige manier om voedsel in dit tropisch klimaat vers te houden was inmaken, pekelen en stomen in bananenbladeren. Vandaag bestaat een typische Tê't maaltijd nog steeds uit dit soort traditioneel eten dat natuurlijk bewaard kan worden.
 
Er is bánh chưng, een rijstmengsel dat dag en nacht in bananenblad stond te stomen. Er zijn allerlei traag getrokken soepen met groenten. En kip natuurlijk, al even traag gekookt en daarom naar het schijnt bijzonder mals.

In centraal Vietnam staat traditioneel ook mứt quất dẻo op de menu. Gekonfijte mandarijn. U weet wel, van de boom die iedereen hier in huis haalt. De vrucht wordt gepeld en gevuld en gember, daarna gekristalliseerd.  


Het smaakt een beetje als confituur. De beter zelfgemaakte sinaasappelconfituur, met een vleugje verfrissend zuur van de gember. Confituur met een bijt, want er zit nog stevig vruchtvlees aan de mandarijn. Geproefd en goedgekeurd!

Wat goed dat de markt drie dagen sluit. Dat het de Vietnamese moeders voor Tê't verplicht heeft om creatief te koken. De dagelijkse keuken is lekker, die in deze feestperiode anders maar minstens even goed. Dus doe die inkopen maar, sla gerust grote voorraden in. Ik kom graag al die nieuwe smaken testen.
               

-5: dag van de rijstcake-in-bananenblad

Nog 5 dagen te gaan! Op de 27ste dag van de laatste maanmaand van het jaar wordt bánh chưng gemaakt. Een dikke cake van rijst, gevuld met gestoofd vlees en/of eieren. De cake wordt in bananenbladeren verpakt en 24 uren gekookt.

Een etmaal lang moet de essentie van de bananenbladeren in de rijstcake trekken. Vroeger profiteerden huisvrouwen van deze dag om met hun zussen, buurvrouwen en vriendinnen samen te koken en nieuwtjes uit te wisselen. De meeste vrouwen werken vandaag buitenshuis, daar hebben ze geen tijd meer voor.

Dus kopen ze hun rijstcakes op de markt. Bánh chưng hoort bij Tê't zoals kaarsjes bij een verjaardag. Collega's en vrienden geven elkaar pakketjes bánh chưng. Wij krijgen er ook toegestopt. De eerste keer vond ik het niet echt lekker, maar ondertussen heb ik het wel leren waarderen. Het voelt zacht en smaakt een beetje zoet en bitter tegelijk. Straks doe ik nog zoals de Vietnamezen en is mijn nieuwjaarsdag niet compleet zonder een pakje of twee.  

-6: dag van de boom

Nog zes dagen voor het oude maanjaar om is, het moment om de familieboom in huis te halen. Vroeger stond die op voorouderlijke grond. Degenen die de traditie in ere houden, halen hem een paar dagen voor Tê't op en brengen hem op de vijfde dag na Tê't terug naar hun hometown. Daar hebben ze iemand aangesteld die het hele jaar door voor de familieboom zorgt.

Hoewel Vietnamese families die over de rest van het land zijn uit gezworven, rond Tê't nog steeds terugkeren naar het huis van ouders en grootouders, worden de meeste bomen tegenwoordig on the spot gekocht. Vaak midden in het centrum, op de belangrijkste hoofdwegen en drukste kruispunten.

Daar planten kwekers uit omliggende velden hun aardewerken bloempotten op straat. Vrachtwagens rijden af en aan met nieuwe leveringen. Families keuren, kiezen, kopen. Er komt en gaat een constante stroom van steekkarren, fietsen, brommers, aanhangwagens. Mijn fotoreportage van vorig jaar toont het min of meer. Dit jaar rijden de brommers met bomen zo snel heen en weer dat ik vaak te laat ben om het vast te leggen.

Hoe dan ook, als de plant maar tot de ingang van het huis of de zaak geraakt. Hij moet vlak voor de deur of middenin de hal staan.

In Ho Chi Minh stad is het de abrikozenboom die voor een vruchtbaar en voorspoedig jaar moet zorgen. De gele bloemen moeten fel als goud oplichten, dat brengt het meeste geluk. In Hanoi is het een tak van de perzikenboom. Je kunt kiezen tussen rood, roze of rood-roze. Ik zou voor rood gaan, in Azië traditioneel de kleur van goed geluk. Hier in Hội An is het de Kumquat boom. Een stevige struik met kleine, oranje mandarijnen. Hoe boller, hoe beter.

Misschien vind ik dit wel het allerleukste aan Tê't. Want Tê't of het nieuwe maanjaar, dat betekent eigenlijk de komst van een nieuwe lente vieren. En hoe doe je dat beter dan door - letterlijk - een en ander op te fleuren? Het is dezer dagen absurd mooi op straat. Asfalt en uitlaatgassen in een decor vol bloemen in bonte kleuren. Alsof we in een surrealistisch, sprookjesachtig stadswoud beland zijn.

Andere decoraties die op de 26ste dag van de laatste maanmaand voor Tê't in huis worden gehaald zijn manden en kommen met rond, rijp fruit. Gele bloemen die voor een lang leven staan. En traditionele schilderijen en kalligrafie van oude Vietnamese spreuken.

Allerliefste heeft er eentje gekregen van het stadsbestuur van Đà Nẵng. Hij mocht zelf kiezen wat er op kwam, een wens voor zichzelf en de zijnen. Nu hangt er peace of mind in onze woonkamer.

Vorig jaar deden we niet mee aan de voorbereidingen voor Tê't, dit jaar toch al een beetje, volgend jaar halen we misschien ook een boom in huis. Of van die gele bloemen, die vind ik ook mooi.

-8 en -7: dag van het vegen

Omdat het belangrijk is om het nieuwe jaar vrij van alle mogelijke ongeluk te beginnen, vegen Vietnamezen dat letterlijk hun huizen uit. Het lot hecht zich namelijk aan stof en vuiligheid, dat moet op de 24ste en 25ste dag van de laatste maanmaand naar buiten.

Hadden ze hun huizen voor het vertrek van de keukengoden al op orde gebracht, dan vliegen ze er nu pas helemaal in. Beeld je één grote lenteschoonmaak in. Muren worden gewassen, matten uitgeklopt, vloeren geschrobd, elk boek afgestoft, elk stuk keukengerei gesopt.

Tijdens de eerste vier dagen van het nieuwe jaar, wanneer het huis nog helemaal puur is, mag je hoegenaamd niet vegen. Laat dat nieuwe stof maar liggen, want dat is het lot voor het komende jaar en moet ons net geluk brengen.

Is dat niet fantastisch!? De feestdagen ingaan met een proper huis en dan twee weken lang niet mógen kuisen omdat het anders ongeluk zou brengen. Ik ben voor.  

-9: dag van de keukengoden

Op de 23ste van de laatste maand van het maanjaar vieren Vietnamezen Tết Táo Quân, oftewel hun keukengoden. Drie zijn er, en hun verhaal leest als de betere telenovela.

Vandaag trekken de keukengoden (samen de Ông Táo of de Táo Quân) hemelopwaarts om verslag te gaan uitbrengen aan de Keizer van Jade. Weken van tevoren proberen Vietnamezen hun schulden af te betalen en brengen ze hun huis op orde. Vandaag zetten ze op het huisaltaar een kom water met een grote gouden karper. In nabijgelegen rivieren en meren worden kleinere vissen vrijgelaten.

Misschien dat die traditie in kleinere dorpen nog volop leeft, hier in Hoi An zijn het vooral papieren vissen en kleine gouden bootjes die de goden hemelopwaarts moeten brengen. Wel wordt er volop geofferd.

Ook in onze tuin een tafeltje met rijstkoeken, rijstwijn, papiergoud en -geld, kip, snoep, bloemen, sigaretten. Een een kommetje rijst met drie lepels. Wees genadig, keukengoden. Geef ons alstublieft tien op tien en voorspoed in het nieuwe jaar.

Aftellen

Morgen is het zover, dan begint het officiële aftellen naar Tết Nguyên Đán, het Vietnamese Nieuwjaar. Negen dagen voorbereiding, vier dagen feest. En elke dag heeft zijn eigen functie en betekenis. 

De feestkoorts stijgt nu al. Projecten worden naarstig afgewerkt, op bouwwerven is het nu ronduit gevaarlijk. Op straat rijden ze nóg zotter dan normaal en overal worden offergaven, feestkleren, geluksbrengers en bloemen verkocht. Wij hebben ons uitbundig buurtfeest zelfs al gehad!

Deze keer geen Sandra Kim gezongen, wel iets anders dat iedereen speciaal vond. Krokodil op de menu! Moet blijkbaar uuuuuuren koken, en kreeg op tafel een springroll tussen zijn tanden. Kwestie van de bek mooi open te kunnen serveren. Moet ook behoorlijk prijzig zijn, de buren die ons uitnodigden wezen elke keer trots naar het ruwe vel rond het witte, visachtige vlees.

Euheu, glimlachten wij groen. En we zorgden dat we niet te rap dronken en aten, omdat ze anders altijd opnieuw ons glas en bord bijvullen. Tegen dat de dochter de microfoon vastpakte om Million Dreams te zingen, waren de mannen zo beschonken dat ze haar bloemen kwamen brengen.

Gelukkig is daar Allerliefste die zich dan strategisch posteert en in ontvangst neemt. De beste buffer voor een mooi blond meisje. Kort daarna gebaarden we dat het voor ons bedtijd was. Snel door het gat in de afrastering naar ons eigen huis, oordoppen in om het gebrul en gebral van de laatste overblijvers uit te sluiten. Hoe ging het nu weer? Bier en rijstwijn, dat geeft venijn. 

Nog twee volle weken feest. Het hele land op zijn kop, het hele land plat.
                 

Ik heb een prachtige stem

Als onze familie hier zou wonen, hadden we nog meer feestdagen achter de kiezen. Nu bleef het beperkt tot personeelsfeest, buurtfeest, schoolfeest.

We waren goed voorbereid. Lucky money in een rood envelopje, karaokenummers in ons hoofd. Laat die kinderen met hun bedelgrote ogen maar komen, duw die microfoon gerust onder onze neus.

De zoon zou Hello Muddah, Hello Faddah zingen, de dochter iets met een ironische ondertoon (Let it go of zo, karaoke mag je niet al te serieus nemen) en ik zou Eurovisie '86 achterna gaan. Het exotische van Frans, daar houden ze van.

Helaas, als je J'aime la vie zoekt, kom je uit op een versie met tekst én zang. Een volwaardig karaoke kanaal heeft Sandra Kim niet. Ik zou dus boven haar stem moeten uitzingen hoeveel ik van het leven hou, thuis toch maar eerst even oefenen. Na de elfde keer is het resultaat nog altijd niet perfect, maar goed genoeg.

Op het feest zelf hoor ik door de microfoon niet wat het publiek hoort, maar ik denk wel dat het overkomt. Alsof ik echt vijftien jaar ben, zo overtuigd zing ik. Alleen een vette jaren '80 kuif ontbreekt. 'You really have an amazing voice,' zegt iemand achteraf.

Ik kijk verbaasd, zo goed zing ik nu ook weer niet. Zat er op de microfoon zo veel echo dat het al mijn uitschuivers maskeerde? (Daarvoor dient die echo tenslotte.) Thuis vertelt Allerliefste de ware toedracht. Mijn microfoon stond uit, het publiek hoorde enkel la Kim en dacht dat ik dat was. Woo-ooowooooow! La vieieieie... Si tuuuuuu e-e-e-es làààààààà! 

Nu kan ik op feestjes dus nooit meer karaoke zingen. Of toch niet echt. Wil ik mijn reputatie in stand houden dan moet ik het ofwel bij deze ene keer laten, ofwel reeds voorgezongen versies kiezen en steeds mijn microfoon uitzetten.

Ik denk dat ik voor dat laatste ga, geloofwaardig playbacken is tenslotte ook een kunst. Suggesties voor nummers met grootse gebaren en geweldige stemmen altijd welkom. Ik heb tot Tết volgend jaar om me voor te bereiden. 
     

Jaar van het varken

2019 is begonnen en belooft veel goeds voor wie in het jaar van het varken geboren is. Wij hebben er twee in huis. Eentje dat twaalf jaar geleden ter wereld kwam en eentje dat gewoon een varken is. (Een lief varkentje, dat wel.)

Tết Nguyên Đán

Het is gebeurd. De drie huis-, tuin en keukengoden zijn naar de hemel vertrokken. Een niet onbelangrijk neveneffect is dat Vietnamezen het leven nu zeven dagen voor zichzelf hebben. Geen goddelijke pottenkijkers wanneer ze het oude jaar uitzwaaien, geen bovenaardse spionage wanneer ze het nieuwe jaar inluiden.

Dat betekent: nog meer drank en decibels dan gewoonlijk. En ze houden hier al zoveel van lawaai en alcohol. Daarom vluchten we. Tết Nguyên Đán, het nieuwe maanjaar waardoor heel Azië op zijn kop staat, vieren we op verplaatsing.

Mooi meegenomen dat de buren ons op 1 januari niet op de thee kunnen vragen. Het is een zaak van familiaal belang wie in het nieuwe jaar als eerste een voet in huis zet. Het moet iemand zijn die voorspoed brengt, jongetjes van lagere schoolleeftijd zouden dat als geen ander kunnen.

Grote kans dus dat een en ander zo geënsceneerd wordt dat Lukas als eerste het huis van de buren betreedt. Met die stap wordt hij dan verantwoordelijk voor het wel en wee maar ook voor eventuele kommer en kwel.

Stel dat de grootmoeder zich een paar weken later in de noedels verslikt, dat de jongste hoge koortsaanvallen krijgt, de middelste te ver in zee gaat, de oudste niet afstudeert of de man des huizes met zijn beschonken botten met zijn brommer botst, dan hebben wij ongeluk gebracht. Naar het schijnt verzuurde zo al menig burenrelatie.

Onze ao dai is al ingepakt, wij maken dat we weg zijn. Bij onze terugkomst maken we alles goed met lucky money, snoepgoed en koekjes. Als het geld maar in een rode envelop zit en de koekjes in een gouden doos. Ik weet al waar ik alles kan vinden. 

Spreek uit: auw jaaj

Etnische groepen hebben in Vietnam hun eigen traditionele kledij. Wat daarnaast van Noord tot Zuid als traditioneel kostuum gedragen wordt, over een lengte van meer dan 3000 kilometer, is de ao dai.

Het basispatroon is behoorlijk rechttoe rechtaan. Op een lichte en wijde satijnen broek komt een bovenstuk met een split links en rechts. En dan nu de variaties.

Vrouwen dragen een lange ao dai. Nauwsluitend rond hun boezem. Een lange split die hoog vanuit de heupen start. Stoffen panden die dansen bij iedere beweging. Voor een vrij preuts land als Vietnam is de nationale kledij behoorlijk sensueel. Als ze onder hun rechthoekige strooien hoed ook nog eens hun lange dikke zwarte haren laten wapperen... Geen wonder dat T-shirts, koelkastmagneten, postkaarten en alle andere souvenirs met traditioneel geklede vrouwen bevolkt worden.

Mannen dragen een korte ao dai. Denk aan een stijlvolle, rechte tuniek die net boven de knieën komt, met een split links en rechts. Geïnspireerd door de Chinese manier van knopen, sluit de ao dai met een lus rond een geknoopt touwtje. Traditioneel zijn er vijf sluitingen die volgens het internet voor de volgende waarden staan: menselijkheid, rechtvaardigheid, eerbied voor de rituelen, kennis en integriteit. De strooien hoed dragen mannen enkel op het land, als ze zich opkleden is het met een stevige hoofdband, versierd met borduursels.

Eigenlijk is alles versierd met borduursels. En geen kleurencombinatie onmogelijk.

Voor de Tết festiviteiten heeft Jana een marineblauwe au dai gekregen, versierd met witte bloemen met een geel hart. Lukas heeft van een vriendje een helderblauwe au dai geërfd, compleet met hoofdband en alles.

Samen passen ze zo schoon bij elkaar. En zo schoon hier. 
  

Mandarijn komt thuis

De plant lijkt er niet op, maar de verkoop wel. Zoals wij vroeger naar de Kouter tramden voor een boom waarvan de naalden venijnig door het net prikten, trekken de mensen voor Tết naar het tuincentrum dat tijdelijk op de stoep voor de tempel groeit. 

Er wordt gekeken en gekeurd. Hangen de mandarijnen rond en oranje, dan wordt de prijs beklonken en het wagentje volgeladen. Daar rijdt weer een boom weg.

Op een kruiwagen, een steekwagen of aanhangwagen-aan-brommer. Als het maar wielen heeft, zo wordt de kumquat boom naar huis gebracht. 

Karpers voor de keukengoden

Op de 23ste van de laatste maand van het maanjaar vieren Vietnamezen Tết Táo Quân. Weken tevoren hebben ze al hun schulden afbetaald en hun huis op orde gebracht.

Thị Nhi, Trọng Cao en Phạm Lang vertrekken immers voor een trip van zeven dagen naar de hemel. Bedoeling is dat deze goden (samen de Táo Quân) daar boven positief verslag uitbrengen. 'Geen schulden en een proper huishouden.'

Vlak voor hun vertrek koken moeders en grootmoeders dus nog snel een uitgebreid feestmaal voor de drie Táo Quân goden. Op het huisaltaar verse bloemen en fruit, kommetjes kleefrijst van de laatste oogst en offergaven van papier. Gele offers zijn voor godin Thị Nhi, de zwarte offers voor haar twee echtgenoten.

Zoals wel vaker lijkt het leven van deze drie huis-, tuin en keukengoden op een soap. Als blijkt dat Thị Nhi en Trọng Cao geen kinderen kunnen krijgen, gaan hun ruzies van kwaad naar erger. Trọng Cao krijgt er genoeg van en zet Thị Nhi het huis uit.

Wanneer Thị Nhi met Phạm Lang hertrouwt krijgt Trọng Cao spijt. Hij zoekt haar op en arriveert op haar erf als een bedelaar. Dat die hele romantische tocht hem blijkbaar zijn laatste đồng (cent) kostte, charmeert mevrouw Thị Nhi wel.

Tegelijk beseft ze dat haar tweede man niet zo gecharmeerd zal zijn. Ze verstopt haar eerste man onder een hooimijt. Helaas, om het veld vruchtbaar te maken verbrandt haar tweede man het hooi. 

Als in de eerste de beste seizoensfinale van Thuis of Familie gooit Thị Nhi zich wanhopig op de brandstapel. Terwijl ze samen met haar eerste man sterft, legt man nummer twee de hand aan zichzelf. Gelukkig heeft Ngoc Hoang, de Heerser van Jade, medelijden met hun zielen. Hij verleent hen een goddelijke functie.

Zodoende wordt mevrouw Thị Nhi hoedster van het huishouden en het boodschappenlijstje, meneer Trọng Cao verantwoordelijk voor alles wat op het land groeit, Phạm Lang beschermheilige van de keuken: potten en pannen en alles wat bij koken komt kijken.

Omdat iedereen een goed rapport wil, helpen Vietnamezen de drie huisgoden op het einde van het jaar om naar de hemel te reizen. Op de meeste altaars staat een kom water met een grote gouden karper. Drie kleinere karpers worden voor de drie goden apart gehouden. Karpers zijn sterke vissen, het is algemeen geweten dat zij wolkopwaarts kunnen zwemmen.

Je kunt natuurlijk ook nepvissen gebruiken. Of de keukengoden bootjes aanbieden om naar de hemel te varen. Als het maar blinkt. Goud en rood, die kleuren brengen geluk.

Morgen, wanneer het eerbetoon en alle rituelen volbracht zijn, stappen de Vietnamezen zelf in een bootje of naar een brug, dan gooien ze hun karpers terug in het water. Tot volgend jaar, vissen.

En wees genadig, oh ovengoden. Geef ons alstublieft tien op tien, oftewel: voorspoed en geluk in het nieuwe jaar.

Bronnen: Vietnamonline en Mazevietnam. Ik heb alleen nog niet begrepen waarom je nu ook overal gouden knoflooktorens kunt kopen.

Nieuw neon jaar

In tegenstelling tot onze eerste maand in Đà Nẵng lopen we hier veel minder onder ingangspoortjes. Om te beginnen is Hội An kleiner en heeft het minder aparte wijken. Komt daarbij dat onze wijk aan het water begint.

We wonen aan de Thu Bồn, een rivier met zoveel aftakkingen dat Hội An gerust van een kleine delta mag spreken. De brug van de markt naar onze wijk is een natuurlijke ingangspoort. Als U zich nog het uitzicht vanaf die brug herinnert, dan begrijpt U wel dat wij hier helemaal geen plastic poort nodig hebben. 

Cam Tanh People's Committee, ons centraal aangestuurd wijkcomité, denkt daar anders over. Tweeduizendnegentien komt eraan, tijd voor lampionnen en nieuwjaarswensen op de brug.  

Het heeft wel iets, felle kleuren in een grauw regenseizoen. 's Avonds is het nog mooier. Dan branden de lampionnen en flikkeren de wensen ons een neon nieuw jaar. Chúc Mừng Năm 2019.